پایگاه خبری- اطلاع رسانی وب دا زنجان

پایگاه خبری وبدا-زنجان، رئیس پارک علم و فناوری سلامت زنجان و مدیر گروه علوم و فناوری‌های دارویی بنیاد ملی علم ایران، روز یکشنبه 4 مرداد در نشست خبری "ترجمان دانش" که با حضور اصحاب رسانه و جمعی از دانشجویان و علاقمندان برگزار شد، با تشریح جزئیات مأموریت ملی واگذارشده به دانشگاه علوم پزشکی زنجان به عنوان قطب علمی نانو فناوری دارویی کشور، ابعاد شگفت‌انگیز ورود هوش مصنوعی، فناوری نانو و زیست‌فناوری به عرصه درمان و لزوم تحول در نظام آموزش عالی برای تربیت نیروی انسانی بین‌رشته‌ای را تبیین کرد.

مأموریت قطب علمی نانوفناوری دارویی کشور در زنجان

دکتر حمیدی اظهار کرد: طرح تدوین نقشه راه کشوری توسعه داروهای هوشمند، یک مأموریت کشوری بود که از سوی وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی به دانشگاه علوم پزشکی زنجا به عنوان قطب علمی نانوفناوری دارویی کشور(با سابقه ۱۳ ساله) واگذار شد. این پروژه ملی با مشارکت نزدیک به ۲۰۰ نفر از متخصصان و صاحب‌نظران برجسته سراسر کشور طی مدت یک سال و هشت ماه کار پژوهشی مستمر به سرانجام رسید و گزارش نهایی آن ماه گذشته به وزارتخانه ارائه و مورد تقدیر قرار گرفت.

وی با تأکید بر برند مفهومی "دانشگاه تأثیرگذار" (Impactful University) که از یک سال پیش در معاونت تحقیقات زنجان پایه‌گذاری شده است، افزود: دانشگاه تأثیرگذار باید در دل جامعه زندگی کند، با مردم گفتگو کند و نسبت به نیازهای جامعه پاسخگو باشد؛ نه اینکه صرفاً به انتشار مقالات علمی بسنده کند و نقشه راه توسعه داروهای هوشمند دقیقاً در راستای همین مسئولیت اجتماعی تدوین شده است.

چرا داروهای امروز دیگر برای درمان کافی نیستند؟

این استاد فارماسیوتیکس با طرح یک سؤال بنیادی مبنی بر چرایی نیاز به داروهای هوشمند، چهار چالش اصلی داروهای سنتی و مرسوم را برشمرد و گفت: نخستین چالش، عدم اختصاصی بودن داروها و بروز عوارض جانبی شدید است. داروهای فعلی هم به بافت بیمار می‌روند و هم به بافت‌های سالم آسیب می‌زنند؛ نمونه بارز آن داروی شیمی‌درمانی است که گاه به دلیل آسیب شدید به مغز استخوان و سیستم گوارشی، پزشک مجبور به کاهش دوز دارو می‌شود و در نتیجه درمان شکست می‌خورد.

دکتر حمیدی افزود: دومین مسئله، کافی نبودن اثربخشی داروها به دلیل عدم انتقال مقدار مناسب دارو در زمان مناسب به محل هدف است. چالش سوم، پدیده نگران‌کننده مقاومت‌های دارویی به‌ویژه مقاومت‌های میکروبی است که متأسفانه ایران به دلیل مصرف بی‌رویه آنتی‌بیوتیک‌ها جزو سه کشور اول جهان در این معضل است. در نهایت، موضوع خستگی و عدم پایبندی بیماران به مصرف منظم داروها به‌ویژه در بیماری‌های مزمن و دوزهای متعدد، کارایی درمان را به شدت کاهش می‌دهد.

نانوحامل‌ها؛ خودروهای آدرس‌دار در شهر بدن

رئیس پارک علم و فناوری سلامت زنجان با تشبیه بدن انسان به یک شهر بزرگ، رویای دیرینه علم پزشکی را رساندن مستقیم دارو به آدرس خانه آسیب‌دیده بدون مداخله در سایر نقاط توصیف کرد و گفت: هدف اصلی دارورسانی هوشمند، انتقال هدفمند و کنترل‌شده دارو از نظر زمان و مکان است. نانوحامل‌های هوشمند مانند خودروهایی عمل می‌کنند که دارو را سوار کرده و با حسگرهایی که روی سطح آن‌ها نصب شده، تغییرات بسیار جزئی محیطی مانند میزان اسیدیته (pH)، تغییرات دما یا آنزیم‌های خاص سلول‌های بیمار (به‌ویژه سلول‌های سرطانی) را تشخیص داده و دارو را دقیقاً در محل هدف آزاد می‌کنند.

وی اضافه کرد: یکی دیگر از استراتژی‌های هوشمند، طراحی “پیش‌داروهای غیرفعال” است. در این روش، دارو به‌ صورت کاملاً بی‌ضرر در بدن گردش می‌کند و تنها زمانی فعال می‌شود که پیوند شیمیایی آن توسط محرک‌های بیولوژیکی بافت بیمار شکسته شود.

پیش‌بینی بیماری‌ها توسط هوش مصنوعی قبل از بروز علائم با سیگنال‌های ضعیف

مدیر گروه علوم و فناوری‌های دارویی بنیاد ملی علم ایران با اشاره به سرعت سرسام‌آور توسعه هوش مصنوعی (AI) تصریح کرد: هوشمند بودن دارو به معنای قدرت تصمیم‌گیری بهنگام، صحیح و مبتنی بر داده‌هاست. بدن ما در هر لحظه میلیاردها داده تولید می‌کند. هوش مصنوعی با تحلیل سیگنال‌های ضعیف و تغییرات در سطح پیکوگرم بیومارکرهای خون، قادر است ابتلا به سرطان، آلزایمر، پارکینسون یا ام‌اس را ماه‌ها قبل از بروز کوچک‌ترین علائم ظاهری و بالینی پیش‌بینی کند. این یعنی گذار از "پزشکی واکنش‌گر" به "پزشکی پیشگیرانه و پیش‌دستانه" که تا پنج سال آینده چهره سلامت را دگرگون خواهد کرد.

عصر پزشکی شخصی‌سازی شده و داروهای دیجیتال

دکتر حمیدی چشم‌انداز آینده داروسازی را فراتر از کارخانه‌های تولید انبوه دانست و عنوان کرد: در آینده، قفسه‌های پر از داروی یکسان در داروخانه‌ها حذف خواهند شد. ما به سمت "پزشکی شخصی‌سازی شده" و "پزشکی دقیق" (Precision Medicine) حرکت می‌کنیم. به کمک فناوری‌هایی مانند چاپ سه‌بعدی داروها و کیت‌های تشخیصی، دارو دقیقاً منطبق بر نقشه ژنتیکی و بیولوژیکی منحصر‌به‌فرد همان بیمار در همان لحظه ساخته می‌شود.

وی همچنین با معرفی مفهوم شگفت‌انگیز "داروهای دیجیتال" و "دوقلوهای دیجیتال" (Digital Twins) افزود: در داروهای دیجیتال، ارتباط با سلول‌ها دیگر صرفاً شیمیایی نیست، بلکه بر پایه تبادل پیام و سیگنال‌های دیجیتال است. همچنین با شبیه‌سازی دوقلوی دیجیتال یک بیمار، ابتدا پاسخ دارویی روی مدل مجازی او سنجیده می‌شود و پس از اطمینان کامل از اثربخشی و عدم عارضه، درمان واقعی آغاز می‌گردد. در این اکوسیستم جدید، مرزهای مطب، داروخانه و بیمارستان ادغام شده و یک شبکه مدیریت هوشمند سلامت شکل می‌گیرد.

ضرورت حفظ اخلاق و خرد انسانی در برابر ابرهوش ماشین

معاون تحقیقات دانشگاه علوم پزشکی زنجان با ابراز نگرانی اخلاقی و فلسفی نسبت به آینده این فناوری‌ها هشدار داد: اگرچه دقت تشخیص هوش مصنوعی در تحلیل تصاویر پزشکی امروز به ۹۷ درصد رسیده و خطاها را به حداقل رسانده است، اما نگرانی بزرگ، حفظ عواطف، اخلاق و حریم شخصی انسان‌هاست. نباید اجازه دهیم انسان به ابزارِ ماشین تبدیل شود. ما نیازمند همنوایی خرد انسانی و هوش مصنوعی هستیم؛ به طوری که رهبر این ارکستر انسان باشد و ماشین‌ها نوازندگان آن.

زنگ خطر آموزش عالی؛ نیازمند تربیت نیروی بین‌رشته‌ای هستیم

عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی زنجان با انتقاد از ساختارهای صلب و تک‌بعدی در نظام آموزشی کشور گفت: دنیا به سمت تربیت متخصصان چندوجهی و بین‌رشته‌ای حرکت می‌کند، اما متأسفانه نظام آموزش عالی ما هنوز در برابر تغییرات مقاومت می‌کند و دانشجو را تک‌ساحتی بار می‌آورد. داروساز، پزشک و مهندس آینده ایران باید زبان یکدیگر و زبان داده‌ها را بفهمند. اگر سیستم آموزشی را از حالت حفظ‌محور به تفکر سیستمی و نقادانه تغییر ندهیم، در آینده به کارگران ساده جمع‌آوری داده برای هوش‌های مصنوعی کشورهای توسعه‌یافته تبدیل خواهیم شد.

مطالبه از نظام حکمرانی برای سرمایه‌گذاری راهبردی

دکتر حمیدی با اشاره به جایگاه مناسب ایران در حوزه‌های نانو، بیو و فناوری‌های دیجیتال تأکید کرد: ما زیرساخت‌ها و مغزافزار لازم را در کشور داریم. برنامه عمل پنج‌ساله را نیز به عنوان نقشه راه به وزارت بهداشت تقدیم کرده‌ایم و اکنون وقت آن است که سرمایه‌گذاری راهبردی روی دارورسانی هوشمند آغاز شود تا کشور نه‌تنها از بار مالی سنگین بیماری‌ها رها شود، بلکه سهم شایسته خود را از اقتصاد دانش‌بنیان جهانی در این حوزه به‌دست آورد.